शिव तांडव स्तोत्र लंकापति रावण द्वारा रचित माना जाता है, जो भगवान शिव का परम भक्त था। कथा है कि रावण ने अहंकार में कैलाश पर्वत उठाने की कोशिश की; तब शिव जी ने अँगूठे से पर्वत दबा दिया और रावण का हाथ नीचे फँस गया। पीड़ा में रावण ने यह स्तोत्र गाकर शिव जी को प्रसन्न किया, और शिव जी ने उसे क्षमा करके चंद्रहास तलवार भेंट की। अपनी ज़बरदस्त लय, अनुप्रास और ऊर्जा के कारण यह सबसे लोकप्रिय शिव स्तोत्र है।
Shiv Tandav Stotram | शिव तांडव स्तोत्रम्
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले
गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं
चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥१॥
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी-
विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि।
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके
किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥२॥
अर्थ: (श्लोक 1–2) जिनकी जटाओं के वन से बहती गंगा की धारा से धरती पवित्र होती है, जिनके गले में ऊँचे सर्पों की माला लटकी है, जिनका डमरू “डम-डम” गूँजता है और जिन्होंने प्रचंड तांडव किया, वे शिव हमारा कल्याण करें। जिनके सिर पर गंगा की चंचल लहरें शोभा देती हैं, जिनके माथे पर अग्नि धधकती है और जो बाल-चंद्रमा को धारण करते हैं, उन शिव में मेरा प्रेम हर पल बढ़ता रहे।
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर-
स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे।
कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि
क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥३॥
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा-
कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे।
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे
मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि॥४॥
अर्थ: (श्लोक 3–4) जो पर्वतराज की पुत्री पार्वती के साथ आनंदित रहते हैं, जिनकी कृपा-दृष्टि बड़ी से बड़ी विपत्ति रोक देती है, उन दिगंबर शिव में मेरा मन रमे। जिनकी जटाओं के सर्पों के फणों की मणियों की लाल आभा से दिशाएँ केसर जैसी रंग जाती हैं, जो हाथी की खाल ओढ़ते हैं, उन भूतनाथ में मेरा मन अद्भुत आनंद पाए।
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर-
प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः
श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः॥५॥
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा-
निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम्।
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं
महाकपालिसम्पदे शिरो जटालमस्तु नः॥६॥
अर्थ: (श्लोक 5–6) जिनके चरणों की धूल इंद्र आदि देवताओं के मुकुटों के फूलों से धूसर रहती है, जिनकी जटा सर्पराज से बँधी है और सिर पर चंद्रमा है, वे शिव हमें लंबे समय तक समृद्धि दें। जिन्होंने माथे की अग्नि से कामदेव को भस्म किया, जिन्हें देवराज भी नमन करते हैं, चंद्रमा से सुशोभित वे जटाधारी शिव हमें सिद्धि दें।
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल-
द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक-
प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥७॥
नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फुरत्-
कुहूनिशीथिनीतमः प्रबन्धबद्धकन्धरः।
निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः
कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः॥८॥
अर्थ: (श्लोक 7–8) जिनके माथे की धधकती अग्नि में कामदेव की आहुति हो गई, जो पार्वती जी के श्रृंगार में अनोखे कलाकार हैं, उन त्रिनेत्र में मेरा प्रेम हो। जिनका कंठ नए बादलों और अमावस की रात जैसा गहरा नीला है, जो गंगा को धारण करते हैं, हाथी की खाल पहनते हैं, चंद्रमा से सुंदर लगते हैं और संसार का भार उठाते हैं, वे शिव हमें श्री (समृद्धि) दें।
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा-
वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम्।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं
गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे॥९॥
अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी-
रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम्।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं
गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे॥१०॥
अर्थ: (श्लोक 9–10) जिनका कंठ खिले हुए नीले कमल जैसा श्याम है, जिन्होंने कामदेव, त्रिपुर, संसार-बंधन, दक्ष के यज्ञ, गजासुर, अंधकासुर और स्वयं यमराज का अंत किया, उन शिव को मैं भजता हूँ। जो माता पार्वती (सर्वमंगला) की कलाओं के मधु का आनंद लेने वाले भ्रमर के समान हैं, उन सबका अंत करने वाले शिव को मैं भजता हूँ।
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस-
द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट्।
धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल-
ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः॥११॥
अर्थ: (श्लोक 11) जिनके माथे की अग्नि घूमते सर्पों की फुंकार से और भड़क उठती है, और जो मृदंग की “धिमि-धिमि” मंगल ध्वनि के साथ प्रचंड तांडव करते हैं, उन शिव की जय हो।
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजो-
र्गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः।
तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः
समं प्रवर्तयन्मनः कदा सदाशिवं भजे॥१२॥
अर्थ: (श्लोक 12) पत्थर और सुंदर बिस्तर, साँप और मोतियों की माला, कीमती रत्न और मिट्टी का ढेला, मित्र और शत्रु, तिनका और कमल जैसी आँखों वाली सुंदरी, साधारण प्रजा और राजा, इन सबको समान दृष्टि से देखते हुए मैं कब सदाशिव को भजूँगा?
कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन्
विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन्।
विलोललोललोचनो ललामभाललग्नकः
शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्॥१३॥
अर्थ: (श्लोक 13) मैं कब गंगा तट के किसी कुंज में रहते हुए, बुरे विचारों से मुक्त होकर, सिर पर हाथ जोड़े, माथे पर तिलक लगाए “शिव” मंत्र का उच्चारण करते हुए सुखी होऊँगा?
इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं
पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम्।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं
विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम्॥१४॥
पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं
यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे।
तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां
लक्ष्मीं सदैव सुमुखिं प्रददाति शम्भुः॥१५॥
अर्थ: (फलश्रुति, श्लोक 14–15) जो इस श्रेष्ठ स्तोत्र को रोज़ पढ़ता, याद करता और बोलता है, वह सदा पवित्र होता है और जल्दी ही गुरु रूप शिव की भक्ति पाता है; शंकर का चिंतन ही प्राणियों का मोह दूर करता है। जो प्रदोष काल में शिव पूजा के अंत में दशानन (रावण) द्वारा गाए इस स्तोत्र का पाठ करता है, शिव उसे रथ, हाथी और घोड़ों सहित स्थिर लक्ष्मी देते हैं।
पाठ की विधि
प्रदोष काल (शाम सूर्यास्त के आसपास), सोमवार, सावन और महाशिवरात्रि पर शिव पूजा के बाद इसका पाठ विशेष फलदायी माना जाता है। शब्द कठिन हैं, इसलिए पहले धीरे-धीरे पढ़कर उच्चारण सही करें, फिर लय के साथ पढ़ें। सुनकर साथ में दोहराना भी सीखने का अच्छा तरीका है।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
शिव तांडव स्तोत्र किसने लिखा?
परंपरा के अनुसार लंकापति रावण ने, जो शिव जी का परम भक्त था।
शिव तांडव स्तोत्र का पाठ कब करें?
प्रदोष काल में शिव पूजा के बाद, विशेष रूप से सोमवार, सावन और महाशिवरात्रि पर।
इसमें कितने श्लोक हैं?
प्रचलित पाठ में 15 श्लोक हैं, जिनमें अंतिम दो फलश्रुति हैं। कुछ संस्करणों में दो अतिरिक्त श्लोक भी मिलते हैं।
यह भी पढ़ें: शिव पंचाक्षर स्तोत्र · लिंगाष्टकम् · शिव मंत्र · महाशिवरात्रि की कथा
सरल अर्थ और विधि DharmGhar द्वारा लिखी गई है। मूल मंत्र/स्तोत्र प्राचीन शास्त्रों से हैं। विशेष अनुष्ठान या संकल्प के साथ जाप से पहले अपने गुरु या पंडित जी का मार्गदर्शन लें।
Join DharmGhar Family

